Wie vandaag leidinggeeft in een VO‑ of MBO‑school, zit midden in een rare mix: lerarentekorten, hoge verwachtingen van inspectie en bestuur, complexe leerlingenpopulaties, discussies over inclusie en sociale veiligheid. Tegelijk wordt er nog vaak verwacht dat schoolleiders “gewoon zorgen dat het draait”. Dat model loopt op zijn eind.
De toekomst van leiderschap in onderwijs ligt niet in nóg strakker sturen of nóg meer projecten, maar in het bouwen aan een schoolcultuur waarin mensen zich welkom, veilig en serieus genomen voelen en waarin teams zelf verantwoordelijkheid durven nemen voor die cultuur. Daar hoort een ander soort leiderschap bij dan de klassieke “brandjesblusser” of “projectmanager”.
Van controle naar richting en ruimte
Veel huidige leiderschapsrollen in onderwijs zijn historisch ingericht op controleren en corrigeren: roosters kloppen, resultaten op orde, inspectie tevreden, klachten afgehandeld. Nodig, maar onvoldoende. In een complex VO/MBO‑landschap werkt een controlestijl steeds slechter.
Leiderschap dat toekomstbestendig is, verschuift naar drie dingen:
- Duidelijke richting. Een helder verhaal over waar de school voor staat, zeker als het gaat om inclusie, sociale veiligheid en kansengelijkheid.
- Ruimte met kaders. Teams krijgen echte ruimte om die richting in te vullen, binnen duidelijke grenzen en waarden.
- Actief bouwen aan cultuur. Niet alleen praten over veiligheid en belonging, maar zichtbaar investeren in hoe er dagelijks met elkaar en met studenten wordt omgegaan.
Schoolleiders die dit doen, sturen niet minder, maar anders: minder op micromanagement, meer op betekenis en gedrag.
Authentiek leiderschap als harde randvoorwaarde
In beleidsstukken klinkt het mooi: “we willen een veilige en inclusieve school”. Teams en studenten prikken daar razendsnel doorheen als ze ander gedrag zien. De kloof tussen woorden en daden is één van de grootste risico’s voor vertrouwen in leidinggevenden.
In toekomstig onderwijsleiderschap wordt authenticiteit geen “soft skill”, maar harde randvoorwaarde:
- Leidinggevenden zijn duidelijk over hun waarden en grenzen – ook in lastige situaties.
- Ze durven te laten zien dat ze zelf leren en niet alles weten.
- Ze zijn consequent als gedrag van medewerkers of studenten botst met de gewenste schoolcultuur.
Juist bij thema’s als discriminatie, racisme, uitsluiting of grensoverschrijdend gedrag maakt dat het verschil: laat je het passeren, of sta je werkelijk voor de school die je op papier zegt te zijn?
Leiderschap in inclusieve scholen: niet “erbij”, maar erdoorheen
In veel scholen wordt inclusie nog behandeld als “thema erbij”: projectgroep, studiedag, plan. Dat houdt het mooi en abstract. De toekomst van leiderschap in VO/MBO vraagt iets anders: leiders die inclusie en sociale veiligheid zien als lens op alle besluiten en processen.
Dat betekent onder andere:
- Bij elke belangrijke keuze (formatie, mentoraat, verzuim, gedrag, ouderbeleid) de vraag stellen: wat betekent dit voor leerlingen en medewerkers die zich nu al minder gezien voelen?
- Niet alleen beleid aanpassen, maar ook kijken: welke grapjes, routines, rituelen en ongeschreven regels horen hier eigenlijk niet meer bij?
- Ruimte creëren voor verhalen van leerlingen en medewerkers die tot nu toe niet gehoord werden.
Dat is geen extra taak; het ís de kern van leiderschap in een diverse school.
Van “sterke leider” naar sterk leiderschapsteam
De tijd van de “heldhaftige rector” is voorbij. De complexiteit in scholen is te groot om nog te verwachten dat één persoon het allemaal weet en draagt. De toekomst ligt bij sterke leiderschapsteams die elkaar aanvullen en samen zichtbaar zijn.
In zo’n team:
- Is helder wie welke rol heeft in cultuur, onderwijsontwikkeling, inclusie, HR en relaties met de buitenwereld.
- Worden spanningen en verschillen niet gladgestreken, maar gebruikt om betere besluiten te nemen.
- Zien teams dezelfde lijn bij verschillende leidinggevenden, in plaats van losse stijlen en boodschappen.
Voor veel scholen betekent dat: investeren in het MT als team, niet alleen in individuele leiderschapstrainingen.
Wat dit vraagt van jou als schoolleider
Leiderschap in zorg en onderwijs wordt vaak omschreven als “zwaar”. Een deel daarvan hoort bij het werk. Een deel komt doordat leiders een rol proberen vol te houden die niet meer past: alles dragen, alles oplossen, altijd sterk.
Toekomstgericht leiderschap in onderwijs vraagt iets anders van je:
- Eerlijk kijken naar je eigen patronen en reflexen onder druk.
- Bewust kiezen waar jij wel en niet verantwoordelijkheid voor neemt.
- Steeds opnieuw teruggaan naar de vraag: welke schoolcultuur help ik vandaag mee versterken?
Dat is geen “gemakkelijkere” vorm van leiderschap, maar wel een vorm die beter past bij de werkelijkheid in VO‑ en MBO‑scholen en die meer ruimte laat voor menselijkheid, zowel bij studenten als bij medewerkers en leidinggevenden zelf.
Wil je verkennen hoe jij en je leiderschapsteam richting kunnen geven aan inclusie, sociale veiligheid en schoolcultuur in jullie VO‑ of MBO‑school? Neem gerust contact op voor een oriënterend gesprek.
Geef een reactie